W moim tłumaczeniu tekst ten brzmi:
    "...to jest kamień tłuczony, to jest koniec
    - a to był początek..."

Jest to tłumaczenie dosłowne. Właściwie aby oddać sens tych słów należałoby przetłumaczyć je bardzo swobodnie, na przykład tak:
    "... ależ to kamień tłuczony, to oznacza koniec (malarstwa)
    - a to był właśnie początek..."

Pierwsza część motta jest oczywiście przytaczaną przez krytyka obiegową (czy gdzieś napisaną) opinią o wspomnianej wystawie - druga rodzajem polemiki zahaczającej o proroctwo.
    Po ponad pół wieku od jej ukazania się spróbujmy na obie części tego osądu spojrzeć w miarę chłodnym okiem.
    Jeśli chodzi o kontekst: zakresy znaczeniowe obu przeciwstawnych słów są użyte w tym wypadku raczej w rozumieniu węższym, odnoszą się do konkretnego artysty czy do jego drogi twórczej. Wystawa ta bowiem otwierała nowy etap, była początkiem nowego okresu w twórczości J. Dubuffeta.
    Jeśli chodzi o racje: obydwa człony zdania są sobie wyraźnie przeciwstawione.
    Tyle, jeśli chodzi o czas historyczny, w którym te słowa są zakotwiczone. Moim zamiarem jest zaproponowanie wycięcia ich z tamtego czasu i wklejenia (jak w collage'u) we własny obraz, nieco bardziej panoramiczny, o boku "dłuższym" o lat pięćdziesiąt. Chodzi mi mianowicie o historię sztuki współczesnej. Ale nie tylko. Szerzej: o świadomość związaną z tym wycinkiem kultury jakim jest sztuka, a szczególnie malarstwo.
    Uczestnicząc w początkach powstawania i rozwoju form (a nawet innej działalności) nie zawsze, a raczej rzadko, zdajemy sobie sprawę z konsekwencji jakie wynikają z tych czy innych działań lub zaniechań. I nie zawsze sami potrafimy wyciągnąć odpowiednie wnioski. Tak było chyba w latach 60-tych w naszej sytuacji. Zauroczeni nowością, zbyt późno (niektórzy wcale) zdaliśmy sobie sprawę, że coś osiągnęło swój kres ("c'est la fin") i należałoby zmienić może swoją postawę.
    I tu chciałbym wkleić to motto przytoczone na wstępie, nadając mu rozszerzony sens. Sądzę bowiem, że obydwa człony tego sformułowania : koniec i początek są równie prawdziwe i wcale się nie wykluczają.
    Tak. To jednak był koniec malarstwa (myślę o całej sztuce zwanej malarstwem gestu i późniejszej, nazywanej czasem malarstwem materii). Koniec w sensie ideowym, jako że płaszczyzna obrazu została zidentyfikowana z fragmentem rzeczywistości. Logiczną konsekwencją i następnym krokiem było potraktowanie przestrzeni (ziemi, powietrza, wody, etc...) jako płaszczyzny mogącej służyć zabiegom dotychczas ograniczonym przez prostokąt płótna. I to był właśnie początek ("et c'etait le commencement").
    Początek czego? Nowej świadomości sztuki? Nowego rozumienia przestrzeni?
    Innego pojęcia czasu w dziele sztuki jako funkcji "bicia serca" artysty?
    Tak więc okazuje się jeszcze raz, że paradoksy oddają najgłębiej istotę rzeczy: ten koniec był początkiem. Artyści (czy mówiąc ogólniej: sztuka) zyskali w ten sposób pełną swobodę, wolność, jakiej chyba nawet się nie spodziewali. I co dalej? No cóż, wolność jest podobno nie tylko przywilejem, ale i wyzwaniem, trudnym problemem. Szczególnie wolność w pustce, bez punktu oparcia.
    Jeśli chodzi o malarstwo, pozwolę sobie na dość radykalny sąd, co zresztą było już czytelne między wierszami tej wypowiedzi: malarstwo jako przygoda zbiorowej świadomości, przygoda która dzieje się w czasie i zakłada podróż od...do; otóż tak pojęte malarstwo według mnie wyczerpało już swoje możliwości ("pokrywanie płótna barwami w określonym porządku"). Oczywiście jest prawdopodobne (a nawet pewne), że w dalszym ciągu dziejów będzie się pokrywać płaszczyznę płócien (czy papieru) "barwami w określonym porządku", ale to już stanowić będzie inny rozdział, według mnie mniej interesujący.

(2000)